Kpss Coğrafya Ders Notları - Akarsular

 

AKARSULAR

A. AKARSU AŞINIM ŞEKİLLERİ

1. VADİ:  Akarsuların aşındırarak içinde aktığı , sürekli inişi olan yatağına denir.

Vadi Tipleri: 

a.  Çentik (“v” biçimli) vadi: Akarsu yatak eğiminin fazla olduğu  alanlarda derine aşındırmanın etkisiyle oluşurlar.  

b. Boğaz (yarma) vadi:   Akarsular tarafından dağların enine yarılması sonucu  oluşan  ve profilleri “u” harfine benzeyen vadilerdir. Türkiye’de en fazla Karadeniz  ve  Akdeniz  Bölgelerinde görülür. Kıyı ile iç kesim arasında önemli geçit yollarıdır.

Boğaz (Yarma-U tipi) Vadi

   c.Kanyon Vadi: Oluşumu  boğaz vadilere benzer. Fakat kalkerli arazi üzerinde oluştukları için yamaçları basamak basamak düzlüktür.

    d. Tabanlı vadi: Akarsu yatak eğiminin az olduğu alanlarda yana aşındırmanın etkisiyle oluşur.

2)MENDERES (BÜKLÜM): Akarsu yatak eğiminin az olduğu alanlarda,  akarsuyun büklümler yaparak akması sonucu oluşurlar.

Menderesler oluşturan bir akarsuyun özellikleri

-Yatak eğimi azdır.

-Akış hızı azdır.

-Aşındırma gücü azalmıştır.

-Boyu uzamıştır.

-Sık sık yatak değiştirir.

-Hem aşındırma hem de biriktirme yapar.

 

DEV KAZANI

Akarsuların şelale şeklinde aktığı yerlerde, suların düşme alanında aşındırma ile oluşan  çukurluklara denir.

   Ör: Manavgat, kurşunlu, Düden şelalelerinde olduğu gibi.

PERİBACALARI:

Volkanik arazilerde  (kalın tüflü arazilerde) sel aşındırması sonucu oluşur.

Örnek: Ürgüp, Göreme, Avanos, Ihlara Vadisi çevresinde (Nevşehir)  görülür.

KIRGIBAYIR
 (Badlands, Kötü arazi):

  **Eğimin fazla , bitki örtüsünün seyrek olduğu milli, tüflü arazilerde sel sularının araziyi çok sık bir şekilde yarması ile oluşan yer şekilleridir.

  **En fazla İç Anadolu ve G.Doğu Anadolu Bölgelerinde görülür.

PLATO:

Akarsular tarafından derince yarılmış yüksek düzlüklere denir. En fazla İç Anadolu Bölgesinde görülür.

İç Anadolu Bölgesi: Haymana, Cihanbeyli, Obruk, Bozok, Uzun yayla.

Akdeniz Bölgesi: Taşeli ve Teke platoları.

G.Doğu Anadolu Bölgesi: G. Antep ve Ş.Urfa platoları

Doğu Anadolu Bölgesi: Erzurum-Kars platoları.

Ege Bölgesi: Bayat (Yazılı kaya) platosu

AKARSULARDA  BİRİKTİRME

Akarsu Biriktirmesinde Etkili Olan Faktörler

-Yatak eğiminin azalması (en fazla etkili faktör).

-Akış hızının azalması.

-Yük miktarının artması.

-Akımın düşmesi.

-Akarsu gücünün azaldığı yerde taşıdığı maddeleri biriktirmeye başlar. Gücünün azaldığı  yerde önce iri maddeleri  gücünün tamamen azaldığı yerde ise ince maddeleri biriktirirler.  

AKARSU REJİMİ

BİRİKTİRME ŞEKİLLERİ

1. Birikinti Konisi: Dağlardan inen akarsu veya derelerin taşıdığı malzemeleri, dağ eteğinde eğimin azalması  sebebiyle yelpaze şeklinde biriktirmesidir.  

2) Dağ eteği ovası: Birikinti konilerinin birleşmesi sonucu oluşan hafif dalgalı düzlüklere denir.

3) Dağ içi ovası: Etrafı dağlarla çevrili çukur alanlara inen akarsu ve derelerin taşıdıkları malzemeleri yatak eğimlerinin azaldığı yerde biriktirmesi sonucu oluşan düzlüklerdir.

4) Taraça (Seki): Akarsuların önce biriktirmesi, sonra tekrar aşındırması ile oluşan basamak şeklindeki düzlüklerdir. Sekiler eski vadi tabanlarıdır.

Akarsuyun tekrar aşındırma yapabilmesi için;

Akımın yükselmesi veya taban seviyesinin yükselmesi gerekir.

5) Delta ovası:
Akarsuların denize döküldüğü yerde taşıdığı malzemeleri biriktirmesiyle           oluşan düzlüklerdir.
Ör: Çukurova, Bafra, Çarşamba, gibi.

DELTA OVASI

Delta ovasının oluşabilmesi için:

-Döküldüğü deniz sığ olmalı (kıta sahanlığı geniş olmalı) 

-Kıyı akıntısı olmamalı.

-Gel-git olayı kuvvetli olmamalı (okyanus kıyısı olmamalı).

-Akarsu bol miktarda alüvyon taşımalı.

-Kuzey batı (marmara) akarsularının hiç birisi döküldüğü yerde  delta ovası oluşturamaz. (Boğazlardaki akıntıdan dolayı)

6)Irmak adası: Akarsu yatak eğimini azaldığı ve yatağın genişlediği yerlerde taşınan  alüvyonların yatak içinde birikmesi ile oluşur.

7)Taban Seviyesi Ovası: Deniz seviyesine yaklaşan akarsuların taşıdığı maddeleri yatağın çevresinde biriktirmesi ile oluşan düzlüklerdir.

TÜRKİYE AKARSULARININ GENEL ÖZELLİKLERİ

Yatak eğimleri fazladır.

Bunun sonucunda;

-Akış hızları fazladır.

-Aşındırıcı etkileri fazladır.

-Enerji potansiyelleri yüksektir. 

-Ulaşıma elverişli değillerdir.

2. Rejimleri düzensizdir.

3. Boyları kısadır.

4. Asi ve Meriç yurdumuz dışında doğup yurdumuz içindeki denize dökülürken, Fırat, Dicle, Kura, Aras ve Çoruh yurdumuzdan doğup yurdumuzun dışında denize dökülürler.

Havza:  Akarsuların sularını topladığı bölgeye havza denir. Sularını denize gönderebilen akarsulara açık havza, sularını denize gönderemeyen akarsulara kapalı havza denir. (Tuz gölü, Van gölü, Göller Yöresi).

Sularını denizlere boşlatan akarsular:

Karadeniz’e: Kızılırmak, Yeşilırmak, Sakarya, Çoruh, Bartın Çayı

Marmara Denizi’ne: Susurluk(Simav)

Ege Denizi’ne: Meriç, Bakırçay, B.menderes, K. Menderes, Gediz,

Akdeniz’e: Göksu, Aksu, Manavgat, Dalaman, Seyhan, Asi.

Basra Körfezi’ne: Fırat, Dicle.

Yorum Yaz